Erdiko bidea: hautsi behar ez zuen soka

Zehaztasun-oharra. Siddharta maisu bati edo musikari batzuei sokei buruz hizketan entzuten dien eszena geroagoko kontakizun debozionalei dagokie. Pali Kanonean, sokaren konparazioa Buda, jada argitua, Soṇa monjeari aholku ematen dionean agertzen da. Horregatik testu honek tradizio narratibo gisa aurkezten du, eta ez egiaztagarria den egitate historiko gisa.

Siddharta Gautamak jauregia utzi zuen sufrimenduari erantzun baten bila.

Zeta, lorategiak, musika, Yasodhararen maitasuna, Rahula semearen irribarrea eta aitak berarentzat prestatu zuen botere-etorkizuna atzean utzi zituen. Ez zen mundura atera gutxiagorekin bizitzeko; ulertzeko atera zen zergatik, dena izanda ere, gizaki batek ere ezin zion ihes egin zahartzaroari, gaixotasunari, galerari eta heriotzari.

Lehenik maisuak bilatu zituen. Kontzentrazioa, isiltasuna, diziplina eta meditazio-forma sakonak ikasi zituen. Haiek eraman zezaketen bezain urrun iritsi zen. Baina, nahiz eta bere gogoak egoera gorenak lortu, barnean galdera bera zirauen: non amaitzen da benetan sufrimendua?

Orduan bide gogorrena aukeratu zuen.

Uruvelako basoetan barneratu zen, Nerañjara ibaiaren ondoan, eta bost aszetarekin bat egin zuen. Sinetsi zuen, desira katea bazen, erosotasun oro hautsi behar zuela. Gorputza kartzela bazen, menderatu egin behar zuela. Atxikimendua atseginetik sortzen bazen, orduan minak izan behar zuela askapenaren atea.

Urteetan bere gorputza mugaraino eraman zuen.

Barau egiten zuen bere gorputz-adarrak adaxka lehorrak bezain mehe bihurtu arte. Ia ez zuen jaten. Hotza, beroa, gosea eta geldotasuna jasaten zituen. Kontakizun tradizionalek diote bere azala hezurretara itsasten zela, bere begiak barrunbeetan hondoratuak ziruditela eta, sabela ukitzen zuenean, bizkarrezurra sentitzen zuela. Sufrimendua garaitu nahi zuen; baina, konturatu gabe, bere bizitza bera sufrimendu bihurtzen ari zen.

Bost aszetek miresten zuten. Uste zuten inork ez zuela hark bezain borondate basatirik. Norbaitek egia lor bazezakeen, pentsatzen zuten, dena utzi eta orain amore eman baino lehen hiltzeko prest zirudien printze hura izango zen.

Baina Siddhartak ez zuen bilatzen zuena aurkitu.

Jauregiko atseginak arbuiatu zituen. Elikagaia arbuiatu zuen. Atsedena arbuiatu zuen. Bere buruarekiko errukia ere arbuiatu zuen. Eta, hala ere, ezjakintasuna ez zen desegin. Beldurra ez zen hil. Egia ez zen agertu.

Bere gorputza ia suntsitua zegoen, baina bere gogoa ez zen askeagoa.

Istorio honen bertsio herrikoi batzuetan, orduan entzun zuen ahots bat ibaitik gertu. Musika-maisu batek bere ikasleari soka-instrumentu bat afinatzen irakasten zion, vīnā bat, laute edo harpa baten antzekoa.

—Soka gehiegi tenkatzen baduzu —zioen maisuak—, hautsi egingo da.
—Eta lasaiegi uzten baduzu —erantzuten zuen ikasleak—, ez du soinurik emango.
—Ez tenkatuegi ez lasaiegi dagoenean baino ezin du musikarik eskaini.

Siddhartak hitz haiek entzun zituen mundu osoa gelditu izan balitz bezala.

Bere gorputz ahuldua begiratu zuen. Zorroztasunaren urteak begiratu zituen. Jauregia gogoratu zuen: ugaritasuna, atsegina, heriotza gelditu ezin zuen babes artifiziala. Gero bere oraina begiratu zuen: gosea, bere buruaren aurkako indarkeria, eusteko harrotasuna.

Bi muturrak bizi izan zituen.

Lehenik, zentzumenei emandako bizitza. Gero, gorputza zigortzeari eskainitako bizitza.

Eta bi bideetako batek ere ez zuen askatasunera eraman.

Agerpena ez zen oraindik argitzea. Ez zen Siddharta Buda bihurtu zen unea. Zerbait erabakigarria eta apalagoa zen: ulertu zuen egia tresna hautsi batekin bilatzen ari zela.

Ezin zen gehiegikeriatik esnatu, baina ezin zen suntsipenetik ere esnatu.

Gorputza ez zen etsaia. Atsegina ez zen, berez, erantzuna. Mina ez zen jakinduriaren froga. Askapena ez zen desira oro asetzean, ezta horiek izateagatik bere burua gorrotatzean ere.

Soka afinatua egon behar zen.

Siddhartak orduan muturreko gogortasunak utzi zituen. Bere lagunek elikagaia onartzen ikusi zuten eta huts egin zuela pentsatu zuten. Etsipenez utzi zuten. Haientzat, printzea erosotasunera itzuli zen; ez zuten ulertu askoz bilaketa zailagoa abiatzen ari zela: gehiegikeriarik gabeko, bere buruaren engainurik gabeko eta krudelkeriarik gabeko bidea.

Tradizioak kontatzen du Sujata izeneko neska gazte batek esnetan egositako arroza eskaini ziola. Siddhartak onartu zuen. Jan zuen. Indarrak berreskuratu zituen. Nerañjara ibaian bainatu zen. Ez zen jauregira itzuli, ez zen pribilegiozko bizitzara itzuli, ez zuen bere helburua utzi. Besterik gabe, sufrimendua egiarekin nahasteari utzi zion.

Gero piku-arbola baten azpian eseri zen, geroago Bodhi arbola bezala ezagutuko zen arbolaren azpian.

Erabaki isil bat hartu zuen: ez zela altxatuko ulertu arte.

Eta gau hartan bertan —kontakizun tradizionalen arabera— bere gogoak esperientziaren geruzarik sakonenak zeharkatu zituen. Aurreko existentziak gogoratu zituen, izakien jaiotza- eta heriotza-zikloa kontenplatu zuen eta sufrimenduaren jatorria, haren amaiera eta hari amaiera emateko bidea ulertu zituen.

Egunsentian, Siddharta Gautama jada ez zen bilatzaile soil bat.

Buda bihurtu zen: esnatu dena.

Erdiko bidea ez zen erdizka bizitzeko gonbidapena, ezta bi aukeren arteko jarrera eroso bat beti aukeratzekoa ere. Ez zen epeltasuna. Ez zen etsipena. Ez zen orekaz mozorrotutako nabarmenkeriaren falta.

Diziplina sakona zen: atseginaren esklabotza bezala mortifikazioaren indarkeria ere saihestea; gorputza zaintzea hari menpeko bizi gabe; ahalegintzea hautsi gabe; atseden hartzea bere burua utzi gabe; egia bilatzea bilaketa harrotasunaren forma berri bihurtu gabe.

Gehiegi tenkatutako soka hautsi egiten da.

Lasaiegi utzitako sokak ez du kantatzen.

Baina bere neurriko tentsioa aurkitzen duenean, musika eman dezake.

Eta Siddhartak ulertu zuen giza arimak ere afinatua izan behar duela.

Iturriei buruzko oharra. Ez dakigu zehazki zenbat denbora igaro zen ulermen haren eta argitzearen artean. Biografia tradizionalak gogortasunei uko egitea indarrak berreskuratu, Sujataren eskaintza jaso eta Bodhi arbolaren azpian meditatu baino berehala kokatzen du; argitzea meditazio haren gauean gertatzen da. Sei urteko aszetismoaren zifra geroagoko biografia-tradizioari dagokio. Doktrina-printzipioa, aldiz, Budari egotzitako lehen sermoian irmo adierazita dago: erdiko bideak zentzumenen gozamena bezala mortifikazioa ere saihesten ditu. (Lehen sermoiaren sutta; bizitzaren eta iturrien laburpena.)