O camiño do medio: a corda que non debía romper

Nota de rigor. A escena de Siddharta escoitando un mestre ou uns músicos falar das cordas pertence a relatos devocionais posteriores. No Canon pali, a comparación da corda aparece cando o Buda, xa iluminado, aconsella o monxe Soṇa. Por iso este texto preséntaa como unha tradición narrativa, non como un feito histórico comprobable.

Siddharta Gautama abandonara o palacio buscando unha resposta ao sufrimento.

Deixara atrás a seda, os xardíns, a música, o amor de Yasodhara, o sorriso do seu fillo Rahula e o futuro de poder que seu pai preparara para el. Non saíra ao mundo para vivir con menos; saíra para comprender por que, aínda téndoo todo, ningún ser humano podía escapar da vellez, a enfermidade, a perda e a morte.

Primeiro buscou mestres. Aprendeu concentración, silencio, disciplina e profundas formas de meditación. Chegou tan lonxe como eles podían levalo. Pero, aínda que a súa mente acadaba estados elevados, no seu interior permanecía a mesma pregunta: onde remata realmente o sufrimento?

Entón elixiu o camiño máis duro.

Internouse nos bosques de Uruvela, canda o río Nerañjara, e uniuse a cinco ascetas. Creu que, se o desexo era unha cadea, debía romper toda comodidade. Se o corpo era unha prisión, debía dobregalo. Se o apego nacía do pracer, entón a dor debía ser a porta da liberación.

Durante anos levou o seu corpo ata o límite.

Xaxuaba ata que os seus membros se volveron delgados coma pólas secas. Apenas comía. Soportaba o frío, a calor, a fame e a inmobilidade. Os relatos tradicionais din que a súa pel se pegaba aos ósos, que os seus ollos parecían afundidos nas concas e que, cando tocaba o seu ventre, sentía a columna. Quería vencer o sufrimento; pero, sen darse conta, estaba convertendo a súa propia vida en sufrimento.

Os cinco ascetas admirábano. Crían que ninguén tiña unha vontade tan feroz coma a súa. Se alguén podía acadar a verdade, pensaban, sería aquel príncipe que renunciara a todo e agora parecía disposto a morrer antes que renderse.

Pero Siddharta non atopara o que buscaba.

Rexeitara os praceres do palacio. Rexeitara o alimento. Rexeitara o descanso. Rexeitara mesmo a piedade cara a si mesmo. E, aínda así, a ignorancia non se disolvera. O medo non morrera. A verdade non aparecera.

O seu corpo estaba case destruído, pero a súa mente non era máis libre.

Nalgunhas versións populares desta historia, foi entón cando oíu unha voz preto do río. Un mestre de música ensinaba ao seu alumno a afinar un instrumento de corda, unha vīnā, semellante a un laúde ou arpa.

—Se tensas demasiado a corda —dicía o mestre—, romperá.
—E se a deixas demasiado frouxa —respondía o alumno—, non dará ningún son.
—Só cando non está nin demasiado tensa nin demasiado frouxa pode ofrecer música.

Siddharta escoitou aquelas palabras coma se o mundo enteiro se detivera.

Mirou o seu corpo debilitado. Mirou os anos de severidade. Lembrou o palacio: a abundancia, o pracer, a protección artificial que non podía deter a morte. Despois mirou o seu presente: a fame, a violencia contra si mesmo, o orgullo de resistir.

Vivira os dous extremos.

Primeiro, unha vida entregada aos sentidos. Despois, unha vida dedicada a castigar o corpo.

E ningún dos dous camiños o levara á liberdade.

A revelación non era aínda a iluminación. Non era o instante en que Siddharta se converteu en Buda. Era algo decisivo e máis humilde: comprendeu que estaba buscando a verdade cun instrumento roto.

Non podía espertar desde o exceso, pero tampouco podía espertar desde a destrución.

O corpo non era o inimigo. O pracer non era, por si só, a resposta. A dor non era unha proba de sabedoría. A liberación non consistía en satisfacer cada desexo, nin en odiarse por telos.

A corda debía estar afinada.

Siddharta deixou entón as austeridades extremas. Os seus compañeiros víronno aceptar alimento e pensaron que fracasara. Abandonárono decepcionados. Para eles, o príncipe regresara á comodidade; non comprenderon que estaba emprendendo unha busca moito máis difícil: un camiño sen excesos, sen autoengano e sen crueldade.

A tradición conta que unha moza chamada Sujata lle ofreceu arroz cocido con leite. Siddharta aceptou. Comeu. Recuperou forzas. Bañouse no río Nerañjara. Non volveu ao palacio, non regresou á vida de privilexio, non abandonou o seu propósito. Simplemente deixou de confundir sufrimento con verdade.

Despois sentou baixo unha figueira, a árbore que máis tarde sería coñecida como a árbore Bodhi.

Tomou unha decisión silenciosa: non se ergueria ata comprender.

E aquela mesma noite —segundo as narracións tradicionais— a súa mente atravesou as capas máis profundas da experiencia. Lembrou existencias anteriores, contemplou o ciclo de nacemento e morte dos seres e comprendeu a orixe do sufrimento, a súa cesación e o camiño para poñerlle fin.

Ao amencer, Siddharta Gautama xa non era só un buscador.

Convertérase en Buda: o que espertou.

O camiño do medio non era un convite a vivir a medias, nin a elixir sempre unha posición cómoda entre dúas opcións. Non era tibieza. Non era resignación. Non era a mediocridade disfrazada de equilibrio.

Era unha disciplina profunda: evitar tanto a escravitude do pracer coma a violencia da mortificación; coidar o corpo sen vivir sometido a el; esforzarse sen crebar; descansar sen abandonarse; buscar a verdade sen converter a busca nunha nova forma de orgullo.

A corda demasiado tensa rompe.

A corda demasiado frouxa non canta.

Pero cando atopa a súa xusta tensión, pode dar música.

E Siddharta comprendeu que tamén a alma humana precisa ser afinada.

Nota sobre as fontes. Non sabemos canto tempo exacto transcorreu entre aquela comprensión e a iluminación. A biografía tradicional sitúa a renuncia ás austeridades inmediatamente antes de recuperar forzas, recibir a ofrenda de Sujata e meditar baixo a árbore Bodhi; a iluminación ocorre durante a noite daquela meditación. A cifra de seis anos de ascetismo pertence á tradición biográfica posterior. O principio doutrinal, en cambio, si está firmemente expresado no primeiro sermón atribuído ao Buda: o camiño do medio evita tanto a indulxencia sensual coma a mortificación. (Sutta do primeiro sermón; síntese da vida e das fontes.)